zondag 21 mei 2017

The Book of Mirrors van E.O. Chirovici

The Book of MirrorsThe Book of Mirrors by E.O. Chirovici
My rating: 3 of 5 stars

Ergens in januari hoorde ik tijdens het beluisteren van 'een' (Engelstalige) boekenpodcast (ik weet niet meer welke, helaas) een enthousiast verhaal over dit boek. En omdat ik dol ben op verhalen waarin gespeeld wordt met interpretaties, herinneringen, point of views, wat waarheid is (of niet of misschien) en het podcastverhaal erg enthousiast was, besloot ik direct om dit boek te gaan lezen. Ik had het dus al (elektronisch) in huis toen de mogelijkheid zich aanbood om een leesclub met dit boek te coördineren.

Een van de dingen die ik vooraf niet wist, is dat de Roemeense schrijver dit boek (zelf) in het Engels heeft geschreven. Dat is knap, heel knap, maar ik vraag me af of het boek niet veel beter zou zijn geweest als hij het 'gewoon' in zijn moedertaal had geschreven en het dan had laten vertalen. Ik vond het Engels vlak en simpel, en het verhaal - mede daardoor - nogal saai. Overigens kan 'simpel' Engels flonkeren en zeer poëtisch zijn (lees bijvoorbeeld A.S. Byatt, Julian Barnes of de Amerikaanse Ron Rash), omdat elk woord dat er staat precies dat enig juiste woord op die plek is.

Als dan ook nog het psychologische aspect - met name het spelen met herinneringen, waarheden en interpretaties - vooral in de laatste twee delen nogal wat te wensen overlaat, dan mag duidelijk zijn dat The book of mirrors mij teleurstelde. Het is een boek zonder hoogte-, maar ook zonder dieptepunten, en verdient daarom wat mij betreft de kwalificatie "Mwah". Met een hoofdletter M...

(Overgenomen van Hebban.nl;m recensie nav leesclub)

View all my reviews

maandag 8 mei 2017

Niks van Koen Gubbels

NiksNiks by Koen Gubbels
My rating: 2 of 5 stars

Koen Gubbels eersteling is, zoals hijzelf direct corrigeerde in de leesclub, geen thriller in de zin van een jachtige jacht op een seriemoordenaar die een lezer via een overvloed aan "cliff hangers" van bladzijde naar bladzijde meetrekt, omdat je perse wilt weten wie het nu toch is of waarom zhij die moorden pleegt.

Nee, Niks is een verhaal over een man die zijn levenslust aan verdrinken is, letterlijk, en bij toeval geholpen wordt weer vaste grond onder de voeten te krijgen (ja, "pun intended", maar pas begrijpelijk als je het boek gelezen hebt... jammer overigens dat ik de Engelse tekst niet cursief kan schrijven, want dat zou passender zijn geweest). Althans, zo lijkt het. Geheel nuchter en barstensvol energie reist Nik Speelman af naar China. Eenmaal daar aangekomen blijkt de reden voor zijn uitnodiging een geheel andere te zijn, maar daar komt Speelman pas achter als het te laat is.

Het onderwerp van Niks is origineel, maar de snelheid en eenvoud waarmee Nik in de val wordt gelokt, de wijze waarop gebeurtenissen plaatsvinden en vooral de gebeurtenissen zelf zijn te ongeloofwaardig neergezet voor mij. Gubbels slaagt er simpelweg niet in om mij mijn "suspension of disbelieve" op te laten schorten en me mee te voeren in zijn verhaal. Dat wordt mede veroorzaakt door de ergerlijke, clichématige wijze waarop oa vrouwen (en dus mannen) worden weergegeven. Op een gegeven moment heb ik op pagina 103 mijn frustratie daarover letterlijk geuit, omdat ik mijn inmiddels hoog opgelopen ergernis kwijt wilde.

Maar er waren meer dingen die me ergerden, zoals het inconsequente gebruik van schuin geschreven teksten, de - wat mij betreft - vaak ongeloofwaardige dialogen (zoals tussen Sean en zijn vader op de boot) en het verwarrende gebruik van het Engels. Jiang en Fairfax spreken in het Engels met elkaar en met Nik, maar toch blijkt Jiang in staat om De vrolijke wetenschap van Nietzsche te kunnen lezen (in sneltreinvaart zelfs) én te begrijpen.

Kortom teveel ergernissen en een - wat mij betreft - te ongeloofwaardig verhaal.

(Overgenomen van Hebban.nl. Recensie nav leesclub. Hier kan wel schuin geschreven worden maar in recensie op Hebban.nl niet)

View all my reviews

Wat helpt is een wonder van Anne Vegter

Wat helpt is een wonderWat helpt is een wonder by Anne Vegter
My rating: 4 of 5 stars

DADAAB

"We zeggen laten we niet naar school gaan, als je naar school gaat
begin je de wereld te begrijpen, dan breekt de pleuris uit.

We zeggen meisjes zijn duurkoop om toekomst mee te betalen
of is de wereld een markt waar je dochters ruilt voor suiker

We zeggen achter de tenten is een zandweg en de weg is lang
en het zand leidt terug naar de oorlog, waarom zou je gaan.

We zeggen het schieten klinkt in de slaap zo luid als in het
geheugen maar we zijn doof van honger zeggen we en

het tobben zat. Herkent iemand op school de naam Nadifa al,
geboren tussen seizoenen, woede en onschuld, dan breekt

de pleuris maar uit. De meisjes zeggen whatever wij meisjes
zeggen. Onder de zwarte hemel delen we zandlampen uit,

we spellen een handleiding want morgen breken we de tenten af."

Dadaab is een vluchtelingenkamp in Kenia dat veel Somaliërs heeft opgevangen en opvangt. Anne Vegter (1958) schreef bovenstaand gedicht in 2013 ter gelegenheid van Wereldvluchtelingendag. Tot op de dag van vandaag leven enkele honderdduizenden mensen in dit enorme vluchtelingenkamp. Zij zijn Somalië ontvlucht vanwege geweld door terreurgroep Al-Shabaab en de jarenlange droogte. Vier jaar verder en nog steeds staan de tenten daar. Bovendien is het in Kenia nu ook veel te droog en dus grijpt de hongersnood verder om zich heen. Het is een treurig voorbeeld van een gedicht dat veel te lang actueel blijft.

Iets meer dan een jaar later, in 2014, schrijft Anne Vegter het gedicht met de alles zeggende titel MH17, waarin deze ene regel van acht woorden alles samenvat:
voor zulke pijn heb je niet eens een woord.
Anne Vegter heeft niet veel vrolijke aanleidingen gevonden in 2014 om op te reageren, maar gelukkig is 200 jaar koninkrijk wel een vrolijke aanleiding en levert dat het opgewekte, driedelige gedicht DE GRONDWETTEN (een parabel) op, waarin mieren de hoofdrol spelen. Dat klinkt als een Tellegiaans Aesopusiaanse vertelling, maar het is een onvervalste Vegter, zoals uit deze drie regels blijkt:
Piepjonge mieren die kort na geboorte
al wisten wat ze later moesten worden.

Hoe gelukkig kun je zijn?
Vroeg in 2015 is de aanslag op Charlie Hebdo een trieste aanleiding voor een gedicht, net als in november van dat jaar in dezelfde stad. Tussendoor krijgen onder andere de aarbevingschade in Groningen en de vluchtelingencrisis de aandacht. DE OVERKANT wordt in juli gepubliceerd:

"Het begon met grote ontploffingen bij benzinestations i het hele land.
Er werd aan een gecoördineerde actie gedacht.
De grenzen in het noorden, oosten, en zuiden waren gesloten.
Alle verbindingswegen in het midden van het land werden geblokkeerd.
[...]

Bij de grensovergangen in Groningen en Drenthe staan kilometerslange rijen
tot in de provincie, kinderen, tassen, alles gestapeld in en op auto's.
Iedereen wil erdoor, iedereen wordt tegengehouden.
[...]

Gelukszoekers.
Zo worden we genoemd."

Vegter weet 2015 toch opgewekt af te sluiten met een gedicht (vol) weesvragen dat begint met "wat zeggen we liever, ja of nee" en eindigt met "wat nu als god toch bestaat".

Zoals de cartoons in de jaarlijkse Inkspot een scherpgetekende blik op het afgelopen politieke jaar tonen, zo toont Vegter in Wat helpt is een wonder op haar eigen wijze de afgelopen vier jaar. Ze eindigt na een dun 2016 met een checklist Dichter des Vaderlands 2017-2019, waarvan de laatste regel:
De kunst is voor jezelf te staan.
in ieder geval door Vegter zelf afgevinkt kan worden. (check)

Gerecenseerd voor Hebban.nl

View all my reviews

Canciones Federico Garcia Lorca getekend door Tobias Tak

Canciones. Federico García LorcaCanciones. Federico García Lorca by Tobias Tak
My rating: 4 of 5 stars

In een aflevering van het tijdschrift Filter uit 1997 wordt de vertaling van de Canciones van Federico Garcia Lorca besproken: Liedjes heet het boek simpelweg en Bart Vonck is de vertaler. Vonck krijgt een beetje op zijn donder omdat hij de ritmische cadans zou hebben opgeofferd aan de (wel) keurig overgebrachte semantische aspecten van de liedjes. Dat komt misschien, zo wordt verondersteld, omdat Lorca's verzen "qua taalgebruik en compositie eenvoudig aandoen en er dus minder is om de aandacht af te leiden. (Ook al is die eenvoud, zoals Vonck in zijn na­woord terecht opmerkt, bedrieglijk; on­der simpele woordjes als ‘maan,’ ‘sinaas­appel,’ ‘nacht’ en ‘groen’ gaat een we­reld van symboliek schuil, waar tiental­len interpreten zich de laatste halve eeuw het hoofd over gebroken hebben.)"

Tobias Tak is een van die tientallen mensen die zich het hoofd over deze liederen heeft gebroken, maar hij is er op een heel bijzondere manier mee aan de slag gegaan: hij interpreteert én vertaalt vervolgens twintig van de Canciones niet alleen naar het Nederlands maar ook in tekeningen. Zie bijvoorbeeld het eerste lied Preludio/Prelude:



Onderaan de pagina is de originele dichtregel van Lorca afgebeeld en bovenaan de Nederlandse vertaling van Tak, maar wat vooral opvalt zijn de tekeningen die een complete fabelachtige droomwereld tonen gebaseerd op die paar woorden:

De populierenlanen gaan ervandoor,
maar ze laten hun weerspiegeling achter.

Hoe grandioos en overweldigend die wereld van Tak ook is, hij neemt een enkele keer de regels van Lorca erg letterlijk, zoals te zien is aan de achtergelaten weerspiegeling van de verdwenen populieren. Dat ondergraaft de betovering, omdat je direct weer teruggevoerd wordt naar de woorden. De kale woorden, welteverstaan, want het (eigen) beeld is overgenomen door Tak. Gelukkig komt dat niet vaak voor en is het verblijf over het algemeen ongestoord in die betoverende wereld waar woorden en beelden niet van elkaar te onderscheiden zijn.
Eén nadeel van deze kleurige, wervelende Lorcawereld is, misschien, dat het bijna onmogelijk zal blijken te zijn om in het vervolg je eigen verbeelding aan het werk te zetten bij het lezen van (de rest van) de Caciones of ander werk van Lorca.

Zon, wind, zee, bomen, Federico Garcia Lorca, maan, mens- en mensachtigen, krokodillen, griffioens, Tobias Tak zelf en allerlei andere 'vogels' van zeer diverse pluimages bevolken dit boek als levende bewoners van Canciones. Zelfs de dag is een personage. Het mooiste, meest glorieuze gedicht is het afsluitende Lied van de dag die weggaat, dat achttien pagina's lang is. Tak neemt alle ruimte tussen de regels die hij nodig heeft om zijn eigen interpretatie weer te geven in vloeiende, zachte kleuren ondersteunt door de bijna dromerige woorden van Lorca.
Lied van de dag die weggaat

Dag, wat een moeite kost het me
je te laten gaan!
Je gaat weg, vol van mij, je keert terug en je kent me niet.
Oh, wat een moeite kost het me de mogelijke werkelijkheden
van onmogelijke minuten op je borst achter te laten!
Een Perseus vijlt 's avonds jouw
ketenen door, en jij vlucht weg
over de heuvels,
je voeten verwondend.
Mijn vlees noch mijn tranen,
kunnen jou verleiden,
noch de rivieren waar jij
je gouden siësta slaapt.


Van Oost naar West
draag ik jouw ronde licht.
Jouw enorme licht, dat mijn ziel,
in hevige spanning, ondersteunt.
Van Oost naar West
wat een moeite
kost het me
je te dragen met je vogels
en je armen van wind..
Je kunt de Canciones natuurlijk hardop voordragen en zodoende van het ritme van deze vertaling beoordelen, maar dat zou jammer zijn omdat deze versie van de verzen hun magie doorgeven via ogen, neus, en handen, waarbij het omslaan van de bladzijden elk vers van een eigen, uniek ritme voorziet. Lorca zou ervan genoten hebben.

Gerecenseerd voor Hebban.nl

View all my reviews

zondag 15 januari 2017

Eindoordeel Het achtste leven

Op 10 oktober 2016 riep Guido Goedgezelschap: "Yes, ik mag meelezen!" in het café, gevolgd door vele anderen die iets soortgelijks meldden. Het was het 'echte' begin van een uniek leesclubexperiment: een feuilleton, die onofficieel werd afgesloten op 10 januari 2017 door het plaatsen van de recensies van alle deelnemers op Hebban. Het zorgde voor een prachtig gezicht op de homepage:


Vandaag, 15 januari 2017 om 13:06 uur, zijn er 1286 berichten in het café te vinden, terwijl elk deel van het feuilleton een eigen discussiepagina verkreeg waar ook nog eens iedere keer weer rond de 600 reacties  op verschenen. Het voorlopig laatste bericht in het café is de aankondiging van Natalie dat ze er aankomt, want er is een club deelnemers die gisteren (zaterdag 14 januari) bij elkaar is gekomen in Den Haag.

Samenvatting
Het is onbegonnen werk om een fatsoenlijke samenvatting te geven die recht doet aan het enthousiasme van de deelnemers, en dat is dan ook niet wat wij,  Greet, Guy en Ellen, de coördinatoren van deze leesclub hebben gedaan. Wij volstaan met een opsomming van quotes uit de recensies van de deelnemers, omdat we op deze manier in staat zijn iedereen die zo enthousiast heeft meegedaan aan deze unieke leesclub nog eens extra in het zonnetje zetten.
  • Sayonara: Zelfs de meest gruwelijkste gebeurtenissen waren draagbaar om te lezen. Lees dit als je van epische familiedrama houdt en verliefd wilt worden op grootse mooie zinnen.
  • Bianca Rijsdijk:  Het is een boek dat blijft rondzweven in je hoofd, het laat je niet met rust. Even was er de angst van een leegte na het laatste hoofdstuk maar het verhaal is rond. 
  • R.Bakx: Het verhaal over het “ontstaan” van Georgie levert een glimlach op en een wandkleed wordt zeker anders bekeken na het lezen van dit boek. (ps. Wat een prachtige inleiding van je recensie!)
  • Natalie: Leeswaarschuwing : Het boek is niet geschikt om in bed te lezen, het weegt ongeveer 1 kg. [...] Laat je onderdompelen in het verhaal. Het is verslavend net als de chocolade.
  • MissyP:  De familie heeft veel te lijden onder de oorlogen en de onderdrukking van grote broer Rusland. Schrijfster Nino Haratischwili weet je elke keer weer te raken. 
  • Marjolein: Als je mij van te voren had verteld dat ik zo gegrepen zou zijn door een boek over de familiegeschiedenis van een Georgische familie, had ik je niet geloofd.
  • Ann B.: Personages staan er, gebeurtenissen – hoe wreed ze soms ook zijn – blijven hangen en roepen vragen op die je steeds weer verder doen lezen. Daardoor was het ook helemaal geen zware klus om deze kanjer (en die term mag je zowel letterlijk als figuurlijk nemen) met veel plezier uit te lezen. 
  • jan: Wat ik ga onthouden van het verhaa?: Eersen vooral de term "chocolade" :-) en het feit dat een roman die zich over een lange periode afspeelt ook een mooi, afgewerkt en samenhangend boek kan opleveren. 
  • Dina van Langenhof: Meer dan eens bracht Nino Haratischwili me op het puntje van mijn stoel, joeg ze mijn bloeddruk de hoogte in of moest ik haast meehuilen met de personages.
  • Evy De Brabander: De laatste twee hoofdstukken heb ik af en toe een traan moeten wegpinken, daar bouwde de emotionele spanning voor mij naar verschillende hoogtepunten toe.
  • enz.
Het achtste leven (voor Brilka) heeft, niet verrassend gezien de vele lovende quotes hierboven, een leesclubgemiddelde van 4,3 sterren opgeleverd.

Tot slot...

Zoals uit de recensies, de beoordeling en het formidabele aantal reacties blijkt, heeft Het achtste leven (voor Brilka) van Nino Haratischwili veel losgemaakt bij de deelnemers. Maar daar bleef het niet bij: de hoeveelheid en inhoud van de diverse (Hebban)blogs, tweets en berichten op de diverse andere (sociale) media maakten ook duidelijk dat er werd genoten. Al die uitingen op al die verschillende platforms waren voor uitgeverij Atlas Contact aanleiding om de volgende vijftien deelnemers de prachtige, papieren uitvoering van het boek te schenken:

  • Gigi Leestgraag
  • Tea
  • Sansan
  • Nathalie B
  • Francine Herrebaut 
  • Hetty 
  • Gerrianne Vittorioso
  • Silvia
  • Guido Goedgezelschap
  • Wil Veltkamp
  • Cindy de Rijk
  • Aimee van Tienoven
  • Elsofie
  • Leentje Adriaensen
  • Elly van der Meer

Al met al denken wij (Guy, Greet en Ellen) dat dit leesclubfeuilletonexperiment dankzij het fantastische boek van Nino Haratischwili én de meer dan fantastische deelnemers aan de leesclub een zeer geslaagd leesfeest is geworden. Een experiment dat het herhalen waard is!

dinsdag 10 januari 2017

Het achtste leven van Nino Haratischwili

Het achtste leven (voor Brilka)Het achtste leven by Nino Haratischwili
My rating: 3 of 5 stars

Nino Haratischwili, auteur én theaterregisseur, heeft met haar derde - en eerste in het Nederlands vertaalde - roman letterlijk een prestatie van formaat geleverd. Zes generaties worden gevolgd van de Georgische familie Jasji, waarvan de vader van Stasia en Christine de mannelijke 'grondlegger' is. Stasia is een van de dochters uit zijn eerste huwelijk en Christine de dochter uit zijn tweede huwelijk. Daarna worden de levens van Kitty en Kostja, de dochter en zoon van Stasia en Simon Jasji, gevolgd om dan via Elene, dochter van Kostja, Daria en Nitsa, bij de laatste generatie aan te komen: Brilka Jasji, de jonge vrouw uit de titel.

Haratischwili laat Nitsa de levensverhalen van haar familie vertellen door de levens van bovengenoemde familieleden te vertellen:

"En al heb ik het je nooit gezegd: ik zou je zo graag helpen bij het herschrijven van je verhaal, Brilka, zo ongelofelijk graag. Om dat niet alleen te zeggen, maar ook te bewijzen schrijf ik het hier op. Alleen daarom."

Op het moment dat Stasia in 1900 ter wereld komt in Georgië, dat wij nu nog slechts kennen als ex-deelstaat van de Sovjet Unie waar het regelmatig hommeles is, is het leven goed. Maar erg lang duurt dat niet want grote 'broer' Rusland laat ook op dat moment al wel zijn invloed voelen, maar zal dat later - na de Oktoberrevolutie in nog veel sterkere mate doen. Het communisme, maar vooral de wijze waarop de diverse machthebbers - met als grootste engerd de Georgische Stalin - tekeer gaan, zorgt ervoor dat de familie heel wat meemaakt in de jaren die volgen.
De citaten, spreuken en aanhalingen waarmee de diverse paragrafen (hoofdstukken?) beginnen geven telkens een uitstekende indruk van de tijdsgeest. Haratischwili beschrijft op indrukwekkende wijze hoe het Stasia en Simon in St. Petersburg vergaat tijdens de eerste wereldoorlog, en is wederom op haar best als ze Kostja en zijn vriendin Ida volgt in hetzelfde St. Petersburg dat dan Leningrad heet:

"Hij [Kostja]ziet de tuinen van puin en stenen, de architectuur van de geraamten, de patronen van bloed, hij ziet de sculpturen van opengereten gewapend beton en is verbaasd dat niemand behalve hij die aan de dood opgedragen symfonie van verwoesting waarneemt."

Maar 1248 pagina's wel en wee, met de nadruk op wee, is voor iedereen veel. Voor auteur én lezer. Het is onvermijdelijk dat er na verloop van tijd - in ieder geval bij de lezer - 'vermoeidheid' optreedt, vooral omdat er zoveel ellende en zo weinig moois in de diverse levens te genieten is. Het 'magische' of 'magisch-realistische' element, de chocoladedrank die de vader van Stasia 'uitvindt' en waarvan diverse familieleden vermoeden dat als je er van drinkt er weinig goeds meer verwacht kan worden, komt niet echt uit de verf en had net zo goed weggelaten kunnen worden.
Dat Nitsa de verhalen vertelt - ook van de familieleden met wie ze nauwelijks of geen contact heeft (gehad) - en daarbij regelmatig interpretaties geeft van handelingen of lijkt te weten wat de personages denken, bestempelt haar natuurlijk tot de overbekende onbetrouwbare verteller. Dat zíj de vertelster is en dat ze het niet altijd even nauw neemt met 'de waarheid' wordt benadrukt doordat ze regelmatig het verhaal begeleidt van eigen commentaren richting Brilka. Aan de andere kant zijn grote delen van de roman geschreven of het een rechttoe rechtaan historische roman is, maar is er door de vertelconstructie soms teveel 'ruimte' tussen de personages en de lezer vanwege de wijze waarop het verhaal vertelt wordt. Wat Christine 'echt' drijft in haar relatie met Beria, kom je nooit te weten omdat het verhaal via Stasia door Nitsa wordt verteld en dat is - zeker in dit geval - jammer.
Toch weet Haratischwili - met hier en daar wat vallen, maar vooral opstaan - de lezer altijd weer op te pikken en geboeid mee te nemen naar een volgend leven, net zolang tot het in 2006 op is. Echt op.

Ik heb dit boek in feuilletonvorm, samen met tientallen andere lezers, via Hebban.nl gelezen.

View all my reviews

vrijdag 30 december 2016

Een Mann van Rindert Kromhout

Een MannEen Mann by Rindert Kromhout
My rating: 4 of 5 stars

Het is moeilijk om een boek te beoordelen waarvan je na een paar pagina's al weet dat je niet tot de doelgroep behoort. Normaal gesproken lees ik dan niet verder, maar dit keer kon ik dat niet omdat ik een van de coördinatoren van de Hebbanleesclub Een Mann was. Het boek stond aangekondigd als literaire roman, maar het is, wat mij betreft, een Young Adultroman. Dat zeg ik op basis van de toon, schrijfstijl én opzet van het boek.

Kromhout heeft er voor gekozen om een groot deel van het boek 'door de 19-jarige Klaus Mann' te laten schrijven in de vorm van een roman geworden brief aan zijn vader. Er is een proloog, en er zijn intermezzo's die zich in het 'nu' afspelen die de briefroman zo nu en dan even afwisselen. Die opzet werkt geweldig goed.... tenzij je Klaus Mann kent van boeken als Het keerpunt of Mefisto of uit andere boeken over hem of zijn familie. Rindert Kromhout heeft er voor gekozen, en terecht natuurlijk, om niet de schrijfstijl van Klaus na te doen, omdat dat absoluut zou zijn mislukt.

Dat maakt voor mij dit boek zo moeilijk om te beoordelen... ik ken de familie Mann uit andere boeken, van andere boeken... ik heb bijvoorbeeld Mefisto van Klaus Mann gelezen en daarom geloof ik dit boek niet. Dit kan nooit grotendeels door Klaus geschreven zijn, ook niet door de fictieve Klaus. Aan de andere kant weet ik, door de reacties en de zeer levendige discussies die ontstonden in het café en op de diverse discussiepagina's van de leesclub, dat dit een uitstekend boek is om kennis te maken met de familie Mann, hun schrijven, hun tijd van leven, met Klaus zelf natuurlijk en de boeken die door de diverse leden van de familie geschreven zijn. Dan moet dit een goed boek zijn. Dan heeft Kromhout zijn doel bereikt, want de nieuwsgierigheid van de mensen die de Mannen nog niet of nauwelijks kenden is opgewekt en ze gaan gelezen worden!

En daarom, daarom toch vier sterren, hoewel dit niet mijn boek is en ik de eventuele vervolgen niet zal gaan lezen.

(Bovendien heb ik inmiddels Het keerpunt van Klaus opgesnord, net als De onderdaan van Heinrich, die beide al lange tijd ergens tussen al die andere nog te lezen boeken stonden te wachten.... komend jaar gaan ze gelezen worden. Zeker weten!)

View all my reviews